Uit het Gedenkboek "60 jaar Gemeente Schiedam"
(in wording)

Ontstaan van de Nederlands Gereformeerde Kerk van Schiedam.

“De vrijmaking”.

Het ontstaan van de gemeente, die nu de Nederlands Gereformeerde Kerk van Schiedam genoemd wordt, was op 1 september 1944. De naam was eerst Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt, in de jaren zestig werd de naam veranderd in Nederlands Gereformeerde Kerk, kort genoteerd als NGK Schiedam.

Een belangrijke oorzaak voor de vrijmaking in 1944 was dat door de synodes van de Gereformeerde Kerken in Nederland - onder andere die van 1942 en 1943 - bindende uitspraken werden opgelegd over zekere leerverschillen betreffende het verbond zoals dat in de Bijbel wordt verkondigd. De verschillen van inzicht bestonden al lang (jaren 1905).
Kort gezegd, er was tweeërlei beschouwing van het verbond, te weten: “het verbond is gesloten met de gelovigen en hun zaad" en "het verbond uitsluitend gesloten met de uitverkorenen".

De tweede uitleg werd door de synode bindend verklaard. De synode stelde dat kandidaat dominees de uitspraken van de synode moesten onderschrijven, anders mochten ze niet toegelaten worden als dominee. Deze binding gaf veel commotie in de Gereformeerde Kerken van die tijd.
Niet zo zeer de verschillen van inzicht waren aanleiding tot protesten maar de binding aan een bepaalde uitleg. Velen vroegen: “laat ruimte voor deze verschillen van inzicht”.
Velen, waaronder hoogleraars en dominees schreven brieven naar de synode met het verzoek dit ongedaan te maken. Op 10 november 1943 werd er een schrijven behandeld op de synode, afkomstig van ds. Veenhof en andere predikanten om beide beschouwingen te dulden en in ieder geval te wachten tot de oorlog afgelopen was. Ook de hoogleraren Schilder en Greydanus hadden duidelijk het advies laten horen om te wachten tot na de oorlog (het was 10 maart 1944). Het had geen resultaat, de synode zette door.

Op 31 maart 1944 werd door de synode prof. Schilder voor 3 maanden geschorst als hoogleraar en als emeritus predikant van de kerk van Delfshaven. Volgens de synode maakte hij zich schuldig aan scheurmaking (later is gebleken dat de kerk van Delfshaven hier niet over was geïnformeerd). Nieuwe commotie in de kerken. Het was duidelijk dat de synode haar mening in deze zaak wilde doorzetten en geen andere uitleg toestond met voorbijgaan van regels uit de Kerkenorde.
In de gemeente vormden zich verschillende groepen. Een aantal leden waren het eens met de synode besluiten. Een andere groep vond de theologische verschillen minder belangrijk, maar wensten geen binding aan één of andere uitspraak, ze vroegen de synode te stoppen of tenminste te wachten tot na de oorlog, “laat ruimte voor deze verschillen van inzicht” vroegen ze. Een derde groep vond de theologische verschillen over het verbond wel belangrijk, “dat is niet in overeenstemming met wat we in de Heilige Schrift leren” zo meenden ze.

In Schiedam waren in die tijd 3 kerkgebouwen en 3 dominees, ds. De Graaf, ds. Vermeulen en ds. Vonk. De gebouwen waren: de Oosterkerk aan de Rotterdamsedijk, de Plantagekerk aan de Plantage en de Julianakerk, die stond aan de Burg. Knappertlaan.
Ds. C. Vonk liet in een lezing voor de kerkenraad van Schiedam duidelijk weten dat hij van mening was dat volgens de Bijbel het “verbond is gesloten met de gelovigen en hun zaad” en dat hij de andere uitleg niet schriftuurlijk achtte en binding daaraan niet kon accepteren (uitgesproken op een speciale Kerkenraadsvergadering dd. 16 december 1943).
In de Gereformeerde Kerk van Schiedam was er in die jaren een proces gaande om een vierde predikant te benoemen. Tijdens dat proces werd een voorstel aangenomen - met 43 tegen 18 stemmen - om alleen die dominees beroepbaar te stellen die volledig achter de synode stonden (kerkenraadsvergadering van 13 april 1944). Een beroep op de classis door een aantal leden, om dit ongedaan te maken, mocht niet baten.

Op zaterdag 22 april 1944 staat in het dagblad "De Standaard" te lezen dat de kerkenraad van Kampen met 31 tegen 11 stemmen heeft besloten, de uitspraak over de schorsing van Prof. Schilder naast zich neer te leggen, en geen stappen zal doen tot excommuniceren van Prof. Schilder. De kerkenraad van Kampen heeft toen uitgesproken dat zij de schorsing ernstig afkeurt wegens ondeugdelijke gronden en daardoor onmogelijk Prof. Schilder kunnen excommuniceren en verzoekt aan de Synode diens schorsing onverwijld op te heffen.
Meer kerken volgen met soortgelijke uitspraken.

In Schiedam was er op 21 augustus een buitengewone kerkenraadsvergadering. Deze vergadering was door enkele broeders aangevraagd. De reden lag hierin dat Ds. Vonk en een aantal ouderlingen op vrijdag 11 augustus een vergadering van bezwaarden in Den Haag hadden bijgewoond. Men wilde weten in hoeverre Ds. Vonk daartoe zijn medewerking had verleend, en of van hem de drang is uitgegaan op anderen om deze vergadering te bezoeken en of hij en de anderen met de richtlijnen daar vastgesteld, instemming konden betuigen.
Ds. Vonk heeft op die vergadering “in den brede zijn mening verdedigd”. Een besluit werd daarna niet genomen. Wel werd besloten de "Deputaten van zwarigheden" om advies te vragen.

Op een volgende kerkenraadsvergadering - zaterdag 26 augustus 1944 (vanwege de avondklok, ingesteld door de Duitse bezetter kon men ‘s avonds niet of moeilijk vergaderen) - werd de situatie besproken, een meerderheid was van mening dat ds. Vonk en ook ouderlingen die de vergadering in Den Haag hadden bezocht daarmede "een revolutionaire daad” hadden verricht.

Er waren verschillende censuurvoorstellen. Allereerst om Ds. Vonk voorlopig voor a.s. zondag te schorsen. In de tweede plaats om met de ouderlingen te handelen die de vergadering in Den Haag hadden bijgewoond. In de derde plaats om ook andere broeders die vrijdagavond en ook hedenmiddag bij Prof. Schilder waren, te censureren, althans met hen te spreken. Het eerste werd breed besproken en men kwam met 50 tegen 17 stemmen tot het besluit om Ds. Vonk a.s. zondag niet te laten optreden en voorlopig te schorsen.
Op zondag 27 augustus werd aan de gemeente medegedeeld dat ds. Vonk voorlopig geschorst was. Veel gemeenteleden verlieten direct daarna de kerk.
Schrijver van dit artikel woonde de ochtenddienst bij in de Julianakerk op 27 augustus en heeft het als zeer triest ervaren dat deze zaak zo verdrietig escaleerde.

Op maandag 28 augustus en donderdag 31 augustus was er een gecombineerde kerkenraadsvergadering met Vlaardingen in de Julianakerk. Veel oud zeer werd naar voren gebracht door de voorzitter ds. De Graaf, maar de hoofdzaak was, volgens de voorzitter, dat ds. Vonk op onkerkelijke, dus revolutionaire manier de gemeente hier en elders bewerkte tegen de Synodebesluiten. Na enige discussie werd Ds. Vonk uit zijn ambt geschorst, zoals te verwachten was. De stemmenverhouding was 75 tegen 23 stemmen en enkele onthoudingen. Ook de kerkenraadsleden die meenden dat dit niet kon, werden geschorst en afgezet.

De geschorste broeders zochten elkaar op en hebben daarna eigen kerkdiensten gehouden. Zij werden in de eerste tijd “Vrijgemaakt Gereformeerd” genoemd ook hanteerden sommigen de naam “onderhoudende art. 31”. Lange tijd later is hieruit de Nederlands Gereformeerde Kerk van Schiedam ontstaan. De Gereformeerde Kerk waaruit deze nieuwe kerk ontstond werd aangeduid met de naam Synodaal Gereformeerde kerk.

Het past hier om te vermelden dat vele jaren later een kerkenraadsvergadering van de Synodaal Gereformeerde kerk te Schiedam aan alle betrokkenen, zowel aan ds.Vonk als aan de geschorste kerkenraadsleden, een brief heeft geschreven waarin zij haar spijt betuigt over deze schorsingen en uitspreekt dat dit niet had mogen gebeuren.

Hoe ging het verder.

Op vrijdag 1 september 1944 komen de geschorste broeders ten huize van ds.Vonk bij elkaar en stelden een brief op waarin ze mededeelden “ds. C.Vonk a.s. zondag te moeten laten optreden en daartoe meenden gerechtigd te zijn de schorsing niet erkennende”. Deze verklaring werd ondertekend door 1 predikant, 12 (later 14) ouderlingen en 1 diaken. De bedoeling was Ds. Vonk te laten optreden, en dat de gehele gemeente te laten weten, in het kerkgebouw van de Protestantenbond aan de Westvest. De nieuwe gemeente kon zondags van dit kerkgebouw gebruik maken 's morgens om 8 uur en 's middags om 2 uur.

In het dagboek van één van de geschorste ouderlingen lezen we:
“Zondag 3 september 1944.
Het was een vreemde gewaarwording 's morgens om half acht reeds naar de kerk te gaan. Immers 8 uur zou Ds. Vonk reeds optreden in de kerk van de Protestantenbond. Het was een geheel volle kerk, ondanks het vroege uur en het ongunstige weer. Maar het was de eerste keer. Tot mijn blijdschap zag ik 2 van de 3 broeders, die zich hadden teruggetrokken weder bij ons.
Ds. Vonk preekte over 1 Petr. 1:23 2:2, het bekende woord over de wedergeboorte door het Woord. Daarop legde hij dan ook bepaald den nadruk, dat de wedergeboorte niet alleen door de Geest wordt gewerkt, maar de Geest werkt door het Woord. De tweeërlei uitwerking van die wedergeboorte vertoont zich door aflegging van het kwade en door begeerte naar het goede. Een leerzame predikatie zoals we dat van Ds. Vonk gewend zijn. Hij accentueerde zoo nu en dan het verschil dat we hebben met de lering der Synode.
Des middags was de kerk nog voller. Er was ook doop. Aan een kind, waar de doop geweigerd, daar de vragen door de vader niet onvoorwaardelijk konden worden beantwoord. Dat kon nu wel.
Aan de orde van behandeling was Zondag 38 over het vierde gebod.
Beide malen werd Ds. Vonk "op stoel gebracht" door br. v.d. Vlies, de oudste van ons. Hoewel we het liever anders hadden gewild, hebben we toch een betere zondag gehad dan verleden week. De collecten van deze twee diensten brachten in totaal op, zoals ik achteraf hoorde, ongeveer 600 gulden”.

Hugo van Baardewijk
Oktober 2005